Người đi tìm khoảnh khắc thiêng liêng: từ tượng Lenin giữa Manhattan đến whisky đơn cất ở Hà Nội
Vanguard Executive Profile, July 15th, 2026
—Vietnam Vanguard
Nửa thế kỷ rong ruổi từ New York đến châu Á, Michael Rosen từng là học giả Marxist, nhà phát triển bất động sản, banker Phố Wall và nhà đầu tư năng lượng hạt nhân. Hai lần đứng giữa tâm chấn của những biến cố làm thay đổi thế giới, ông cuối cùng dừng lại ở Việt Nam để làm whisky, như một cách tìm đến "sự thiêng liêng" hoàn chỉnh cho cuộc đời mình.
Ở Việt Nam, Michael Rosen được biết đến nhiều nhất với vai trò đồng hành cùng Chủ tịch SSI Nguyễn Duy Hưng trong quá trình hình thành PAN Group. Cầu nối đưa ông đến Việt Nam là Lê Hoài Anh, cựu đại diện Credit Suisse, người đã giới thiệu Rosen với ông Hưng từ đầu những năm 2000.
Thế nhưng, Việt Nam khi ấy chỉ là một ý nghĩ thoáng qua. Với quá nhiều mối bận tâm trải dài từ học thuật đến thương trường, đó chỉ là một lát cắt rất nhỏ trong cuộc đời ông.
Có lẽ vì thế, Michael Rosen luôn là một nhân vật khó phác họa. Tùy vào thời điểm người ta biết đến ông, câu trả lời cho câu hỏi "Michael Rosen là ai?" lại hoàn toàn khác nhau.
Những lát cắt khác thường
Trước tuổi 30, ông đã sở hữu ba tấm bằng sau đại học của Trường Wharton danh giá: Tiến sĩ Triết học, MBA và Thạc sĩ nhân học. Ba bằng đáng nể trong ba lĩnh vực gần như không liên quan đến nhau, rất hiếm gặp.
Thập niên 1980, khi Chiến tranh Lạnh, phong trào phản chiến, dân quyền và nữ quyền vẫn phủ bóng lên đời sống học thuật và chính trị phương Tây, Rosen bắt đầu giảng dạy tại Đại học New York (NYU). Báo chí thời đó thường giới thiệu ông là một "nhà nhân học theo chủ nghĩa xã hội" (socialist anthropologist), với trong không khí dè dặt chung về cánh tả.
Sau này, Rosen nói ông chưa bao giờ xem mình là một nhà hoạt động chính trị. Điều hấp dẫn ông là vẻ đẹp của lý tưởng, những nỗ lực dùng triết học để lý giải xã hội và khiến nó trở nên nhân văn hơn, dù cuối cùng chúng không thể ngăn được những bi kịch của thế kỷ 20.
Sau chương đời học giả, nền tảng nhân học lại dẫn ông rời khỏi giảng đường để bước vào lĩnh vực bất động sản. Tích góp, vay mượn, hùn hạp, Rosen thử qua tất cả để xây những tòa nhà, không vì kiếm lợi mà vì tin mình đang kiến tạo những cộng đồng.
Dự án nổi tiếng nhất của ông là tòa nhà Red Square (Quảng trường Đỏ), nằm giữa Manhattan, New York, khánh thành năm 1989. Trên nóc tòa nhà, Rosen cho đặt một bức tượng đồng Lenin giơ tay chào về phía Phố Wall.
Tổng thống Ronald Reagan khi ấy đang đưa Chiến tranh Lạnh lên cao trào và Liên Xô vẫn là "kẻ thù số một" của thế giới tự do, màn trêu ngươi ấy khiến cả New York sững sờ.
Cú nghịch ngợm ấy làm Rosen thoả mãn và cũng hết vui với nghề. Bất động sản bỗng trở nên vô vị vì nó... bất động. "Cậu chạm vào nó và nó cứ đứng trơ ở đó," ông nói.
Rời mắt khỏi những khối bê tông im lìm, ông nhìn xuống dòng người và dòng tiền đang cuộn chảy dưới chân ở Phố Wall. Sự hỗn loạn của giới tài chính khơi dậy trong ông một hứng thú mới.
Phố Wall và chuyện cả thèm chóng chán
Tấm bằng MBA của Wharton là tấm vé thông hành danh giá, giúp Rosen bước vào thế giới tài chính một cách tự nhiên. Thập kỷ 90, ông trở thành chuyên viên đầu tư, có quỹ riêng, mở văn phòng tại Israel, và đầu tư vào Trung Quốc.
Cuối cùng, năm 2001, ông mua lại Continental Information Systems, một công ty đại chúng đã phá sản nhưng còn nhiều tiền mặt. Ông tái cấu trúc nó thành một trong những công ty fintech đời đầu, xây dựng nền tảng giao dịch đón chờ hệ thống thanh toán T+1.
"Phố Wall, với tôi, có lẽ là phần dễ dàng nhất và cũng dễ chán nhất trong cả sự nghiệp," Rosen nói tỉnh bơ, "Người ta thổi phồng nghề đầu tư ghê gớm, thật ra công việc này giống bán giày hơn, chỉ là bán một ý tưởng. Hiểu được dòng chảy của những ý tưởng là kiếm được tiền."
Tất nhiên, những lát cắt trong sự nghiệp của ông không hề tuyến tính lần lượt thay thế hoàn toàn nhau. Chất sát phạt của một nhà đầu tư, tính cầu toàn của một học giả hay lòng trắc ẩn của một nhà nhân học chồng lấn trong những quyết định của Rosen.
Rosen cũng vẫn chưa thôi nghĩ về tinh thần nhân văn xã hội chủ nghĩa giữa trái tim tư bản Mỹ. Kế bên bức tượng Lenin trên toà nhà Redsquare, ông dự định đặt thêm một bức tượng đồng Chủ tịch Hồ Chí Minh quay mặt về khu Harlem, nơi người ta đồn Người từng ở tạm khi đến New York.
Bức tượng tìm mãi không thấy. Thay vào đó, người ta liên tục giới thiệu cho ông gặp những ngôi sao tài chính trẻ từ Việt Nam. Đầu tiên là Lê Hoài Anh, rồi sau này là Nguyễn Duy Hưng.
Hai người này dĩ nhiên chẳng mấy hứng thú với chuyện đúc tượng, còn Rosen cũng không mấy để tâm đến thị trường Việt Nam còn rất “nguyên thuỷ”.
Dễ thấy, ông cả thèm và chóng chán, và như ông tự nhận, có vẻ ông mắc hội chứng tăng động giảm chú ý (ADHD) từ rất lâu trước khi khái niệm ấy trở nên phổ biến. Mất cảm giác về thời gian, hành động bốc đồng và khó kiểm soát cảm xúc diễn ra khá thường xuyên.
Ngoại lệ bất biến
Giữa tất cả những ngẫu hứng, tản mạn và cả xáo trộn đôi khi khiến người khác phát bực ấy, dù vậy, vẫn có một sợi chỉ đỏ chưa bao giờ đứt. Đó là nỗi ám ảnh đi tìm những khoảnh khắc nhân văn, gần như thiêng liêng, trong lịch sử ngắn ngủi của loài người.
Và thứ luôn đồng hành với hành trình ấy, mà mãi sau này ông mới nhận ra, lại là whisky single malt, dòng whisky đơn cất, được tạo nên trọn vẹn trong một xưởng, mang bản sắc của một vùng đất và tay nghề duy nhất.
Rosen bén duyên với whisky từ thời còn là một học giả trẻ, rong ruổi khắp châu Âu dự các hội thảo học thuật. Những buổi tranh luận kéo dài kết thúc bằng ngồi với nhau bên những ly single malt, tiếp tục câu chuyện về lịch sử và con người. Với Rosen, whisky từ rất sớm đã gắn với những đối thoại có chiều sâu và ý tưởng đẹp.
Tình yêu ấy theo ông sang cả những chương đời khác. Một đêm, khi tòa nhà Red Square mới chỉ hoàn thành phần khung, ông mang theo một chai Glenlivet, cùng người phụ nữ mình yêu leo lên tầng mái, uống dưới bầu trời đầy sao. Từ đó, một ý nghĩ cứ ở lại mãi với ông: “một ngày nào đó, mình sẽ làm rượu whisky”.
Nhiều năm sau, khi Rosen đang phiêu lưu ở phương Đông, cậu con trai Ripton sang Hồng Kông thăm cha. Hai cha con cùng đến một quán bar nhỏ ở khu Shinjuku, Tokyo. Họ gọi từng ly half dram, lần lượt đi qua Highlands, Speyside trước khi dừng lại ở một ly Lagavulin.
Đến cuối cùng, Rosen chợt nhận ra hai cha con mình vừa "uống cạn" cả một thế kỷ lịch sử whisky. Ý tưởng làm whisky sống lại, sau nhiều lần bị chôn vùi dưới những vụ sụp đổ khủng khiếp của thời đại, mà Rosen vô tình đứng giữa tâm chấn, theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.
Hai lần giữa tâm chấn
Trở lại năm 2001, công ty fintech Continental Information Systems (CIS) đang chờ ngày bùng nổ thì trụ bị san phẳng trong vụ khủng bố 11-9. Dự án T+1 tại Mỹ bị treo vô thời hạn, cuốn phăng gia sản của Rosen.
Sau cú sốc, ông hết hứng với việc xây dựng thêm một CIS khác. Ông đi về phương Đông, tìm đến một thế giới hoàn toàn khác: năng lượng nguyên tử.
Sau này, khi nói về whisky, ông cũng say sưa kể về "vũ điệu" của các phân tử trong thùng gỗ, về cách những thay đổi ở cấp độ phân tử tạo nên hương vị, rồi từ đó liên hệ đến cách con người cảm nhận và kiến tạo nên cả một nền văn minh. Một kiểu mạch suy nghĩ rất Michael Rosen: nhảy từ vật lý sang nhân học, từ hóa học sang triết học, khiến người đối diện chỉ biết gãi đầu.
Sang bờ Tây Thái Bình Dương, Rosen thành lập Brighton Energy tại Hồng Kông và dành gần một thập niên theo đuổi các dự án điện hạt nhân. Kế hoạch là lấy Nhật Bản làm khởi đầu để chờ cơ hội tiến vào Trung Quốc. Vì thế, Rosen gần như chưa bao giờ rời Hồng Kông, còn Tokyo là điểm thăm viếng quen thuộc.
Rồi đúng lúc cánh cửa ấy bắt đầu mở ra, thảm họa Fukushima năm 2011 gần như đóng băng kỳ vọng của cả ngành. Những khoản đầu tư mà ông tin sẽ trở thành cú nhảy vọt, như CIS trước đó, đã không xảy ra.
Lạc lối ở Hồng Kông, lần này ở rất gần Việt Nam, Rosen nhớ đến Chủ tịch Nguyễn Duy Hưng.
"Chúa phù hộ ông ấy, vẫn còn giữ lời mời với tôi," Rosen cười, kể.
Nghề cũ soạn lại
Thế là từ năm 2012, Việt Nam chứng kiến sự trở lại của "Michael Rosen phố Wall". Sáu tháng đầu tiên, ông gia nhập SSI, tiến vào PAN Group với vai trò CEO kiêm Phó Chủ tịch. Ông kể, mình đã gọi 70-80 triệu USD để biến một tập hợp công ty nông nghiệp rời rạc thành một câu chuyện đủ thuyết phục thị trường.
"Ý tưởng gom chúng lại là của anh Hưng," Rosen nói. "Nhưng triết lý xây dựng doanh nghiệp và cách bán lại cho nhà đầu tư, hay phần đi bán giày ấy, là việc của tôi."
Ba năm sau, khi PAN đã đứng vững, Rosen về GTN Group. Lần này, Rosen huy động khoảng 80-85 triệu USD đưa GTN thành tập đoàn đáng chú ý, sở hữu các thương hiệu quốc dân như Sữa Mộc Châu và VinaTea. “Đôi giày" mới của Rosen về tay gã khổng lồ Vinamilk, trong thương vụ định giá GTN ở mức chừng 250 triệu USD năm 2019.
Lúc này, sau 50 năm rong ruổi, Michael Rosen vẫn là Michael Rosen, hiếm khi ở lại quá lâu với những gì mình tạo ra, một học giả rời giảng đường, một nhà phát triển bất động sản bỏ lại New York, một banker rời Phố Wall khi câu chuyện đã được kể xong.
Điều duy nhất chưa từng rời bỏ ông là niềm tin rằng giữa lịch sử ngắn ngủi của loài người luôn tồn tại những khoảnh khắc vụn vặt rất thiêng liêng, khi con người đối xử với nhau bằng sự chân thành, cùng lao động để tạo nên một thứ gì đó tử tế và cùng ngồi xuống để chia sẻ. Kỳ diệu thay, gần như mọi khoảng lặng thiêng liêng nhất của Rosen đều có một ly whisky ở đó.
Giữa khí hậu nóng ẩm và biến thiên cực đoan của Hà Nội, Rosen chợt thấy những cuộc đời trước của mình cuối cùng cũng gặp lại nhau. Năm 2020, ông cùng Quân Nguyễn thành lập Về Để Đi, nhà máy chưng cất whisky đơn cất hoàn chỉnh đầu tiên của Việt Nam.
Lần đặt cược cuối cùng
Mô hình ông hướng đến là Kavalan của Đài Loan hay Milk & Honey của Israel: những nhà máy chưng cất ở xứ nóng buộc thế giới whisky nhìn nhận rằng sản phẩm tinh túy không phải độc quyền của xứ lạnh.
Ở cương vị người chủ, Rosen vẫn là Rosen với tấm bằng Wharton lừng lẫy. Ông nói Về Để Đi trước hết phải là một doanh nghiệp, phải tồn tại được và phải có lãi. Rồi lại cười, bảo rằng có lẽ mình đủ dũng khí làm whisky vì vẫn là một Rosen Marxist, ngây thơ và lãng mạn đến mức không biết việc ấy khó đến thế.
Nếu không có sự ngây thơ ấy, đã chẳng có một học giả Marxist xây Red Square với tượng Lenin nhìn sang Phố Wall; chẳng có một người rời Phố Wall để theo đuổi điện hạt nhân; cũng chẳng có một người đàn ông ngoài 70 tuổi chọn Việt Nam để làm whisky.
Rosen rất thích một khái niệm trong khảo cổ: "mảnh gốm văn hóa". Chỉ từ một mảnh gốm vỡ, người ta đôi khi có thể phục dựng cả một nền văn minh đã mất. Ông tin cuộc đời cũng vận hành như vậy. Chỉ cần bắt đầu từ một điều đủ chân thật, đủ xuất sắc và đủ tử tế, những mảnh ghép còn lại rồi sẽ tự tìm đến.
Có lẽ với Rosen, Về Để Đi cũng là một "mảnh gốm" như thế. Sau hơn nửa thế kỷ không ngừng rời đi, lần đầu tiên có cảm giác ông muốn ở lại đủ lâu để xem từ mảnh gốm ấy có thể ghép nên một nền văn hóa whisky mang bản sắc Việt Nam hay không.
— Nam Nguyen, for Vietnam Vanguard